The news is by your side.

Pse kemi nevojë për më shumë ekonomistë?

Në një koment të kohëve të fundit në The New York Times, Binyamin Appelbaum fajësoi haptazi ekonomistët për pabarazinë në rritje në Shtetet e Bashkuara. Ai përmendi, ndër të tjera, punën e ekonomistit Nobelist Robert Lucas, i cili drejtoi vëmendjen e politikëbërësve drejt problemit të rritjes ekonomike dhe e largoi nga rishpërndarja. Appelbaum citoi gjithashtu statistikat mbi jetëgjatësinë në SHBA, e cila ka rënë vitet e fundit, pjesërisht për shkak të shkallës më të lartë të abuzimit me drogën dhe vetëvrasjeve mes grupeve ekonomikisht të disavantazhuara.

Por ekonomistët nuk e kanë injoruar problemin e pabarazisë, përkundrazi. Pabarazia është bërë një zonë qendrore kërkimore në ekonomi gjatë dekadës së kaluar, dhe ka hyrë në ligjërimin publik të ShBA-ve për shkak të punimeve si ato të Princeton Anne Case dhe ekonomistit Nobelist Angus Deaton. Për më tepër, ka pasur një bashkëpunim në rritje midis ekonomistëve dhe studiuesve të tjerë si nga shkencat shoqërore ashtu edhe ato ekzakte.

Profesioni i ekonomistit nuk duhet të jetë aq difensiv ndaj kritikëve që i fajësojnë për rritjen e pabarazisë. Njohuritë e kësaj shkence të paragjykuar, dhe veçanërisht advokimi i politikave të bazuara në treg për të nxitur prosperitetin, e kanë vërtetuar shumë herë vlerën e tyre.

Në fushën e makroekonomisë në vitet 1980, mbizotëronte akoma disiplina e modelit Kejnesian. Pyetjet që adresoheshin atëherë tani po kthehen sërish në modë: Çfarë i shkakton ciklet e biznesit? A ka ndonjë lidhje mes papunësisë dhe inflacionit? Si mund të hartojmë politika ekonomike për të përmirësuar performancën e ekonomisë dhe për të parandaluar recesionet?

Por në dy dekadat nga fundi i viteve 1980 deri në Recesionin e Madh të vitit 2008, makroekonomistët zhvendosën fokusin e tyre larg cikleve të biznesit dhe drejt rritjes ekonomike. Dhe ndikimi i ekonomistëve me bazë në Universitetin e Chicagos si Lucas ishin një arsye e rëndësishme për atë ndryshim.

Në takimet verore të Byrosë Kombëtare të Kërkimeve Ekonomike të ShBA-ve në mesin e viteve ’80 pëshpëritej se “Lucas po punon për zhvillimin.” Kjo ishte e paimagjinueshme në atë kohë, ekonomistët matematikorë dhe teoricienët ekonomikë po sundonin trendet dhe ekonomia e zhvillimit ishte ndër fushat e respektuara.

Megjithatë, në një artikull të mrekullueshëm të vitit 1988, Lucas theksoi rëndësinë e të kuptuarit pse ekonomitë e Hong Kongut, Singaporit, Koresë së Jugut dhe Tajvanit në vitet ’80, kishin tejkaluar ekonomitë e tjera që kishin qenë në një fazë të ngjashme zhvillimi dy ose tre dekada më parë. “Pasojat për mirëqenien e njerëzore të përfshira në këto pyetje janë thjesht tronditëse,” shkroi Lucas. “Pasi të filloni të mendoni për ta, është e vështirë të mendoni për diçka tjetër.” Ky punim i vitit 1988 ishte i dobishëm për të ndryshuar aspiratat kërkimore të disa prej grupeve vijuese të ekonomistëve të rinj.

Megjithëse nuk kanë qenë gjithmonë në këtë linjë, ekonomistët e Chicagos kishin të drejtë që mbronin politikat e bazuara në treg si një mjet për të stimuluar rritjen. Tregjet nuk janë perfekte, por janë një sistem që i shpërblen njerëzit ndryshe për qasjet dhe përpjekjet e tyre dhe është më efikas se çdo formë tjetër e njohur e organizimit shoqëror për nxjerrjen e njerëzve nga varfëria.

Nëse ulja e pabarazisë do të ishte përparësia kryesore, atëherë mbase përgjigjja do të ishte të largohemi nga ekonomitë e tregut kapitalist drejt sistemeve socialiste apo komuniste. Siç argumentoi Karl Marx: “Të marrim nga secili sipas aftësisë së tij dhe t’i japim secilit sipas nevojave të tij.” Por kjo qasje u provua në shekullin e 20-të, veçanërisht në Bashkimin Sovjetik dhe në Kinën e Mao Zedong, dhe rezultati në të dy rastet ishte i tmerrshëm. Të fajësosh pabarazinë dhe problemet e tjera që rrjedhin nga globalizimi i shpejtë në institucionin e tregut mund të çojë në hapa prapa.

Gjithashtu u mendua se kapitalizmit të tregut i kshte ardhur fundi në fillim të shekullit të 20-të, për shkak të pabarazisë shkatërruese që po rishfaqet edhe sot. Megjithatë, raportet për fundin e tij, si ato të Mark Twain, ishin të ekzagjeruar në masë të madhe. Rezistenca e tregjeve pasqyron efektivitetin e tyre të jashtëzakonshëm në zgjidhjen e problemeve shoqërore të pandreqshëm në dukje. Por ato veprojnë brenda kufizimeve politike dhe institucionale që evoluojnë teksa politikëbërësit mësojnë nga gabimet e tyre.

Për shembull, çrregullimi i tregjeve të kapitalit në vitet ‘80 shkoi shumë larg. Është e vërtetë që çregullimi rezultoi në fitime masive dhe ndikoi në uljen e pabarazisë në vend që ta rriste. Por këto fitime shkuan për elitat urbane në Perëndim dhe ruralët në Kinë dhe Indi. Por nga ana tjetër me siguri që ekziston një model institucional më i mirë i prosperitetit për të gjithë, që mund të garantojë dy shekuj përparimi demokratik.

Në shekujt e 19-të dhe 20-të, demokracitë Perëndimore evoluan në sisteme të të drejtave politike që lejuan qytetarët e klasës punëtore dhe klasës së mesme të merrnin pjesë në përfitimet e tregjeve. Por flukset e kapitalit global kanë gërryer në mënyrë të qëndrueshme ato të drejta, sepse ato mposhtin aftësinë e demokracive për të ruajtur përfitimet e shkëmbimeve tregtare për qytetarët e tyre.

Zgjidhja nuk është të heqësh qafe tregjet e lira, por përkundrazi të ridizenjojmë institucionet. Dhe për të marrë atë të drejtë, ne nuk kemi nevojë për më pak ekonomistë, por më shumë.

/ Burimi: Project Syndicate

Shaqir Sulaj

Leave A Reply

Your email address will not be published.