The news is by your side.

Kujtimet e një liberali në Shqipëri: “Në Republiken Popullore Socialiste të Shqipërise, të vetmit të pasur janë zyrtaret komuniste, të cilët jetojne si amerikane.”

Une e urrej komunizmin; ne e duam kapitalizmin, “tha i riu shqiptar, me sytë e tij që flakëronin.

Në një udhëtim në Shqipëri tetorin e kaluar, unë u shoqërova nga një 20 vjeçar i cili më çoi në rrugët e rrënuara në kryeqytetin e vendit, Tiranë, në një shtëpi të çuditshme ku bisedova për pesë orë për politikën me dy burra të tjerë. Larg nga syri i policisë së sigurisë, ata ashpërisht shprehnin  urrejtjen e tyre ndaj qeverisë. Ata më pyetën se  kur Amerika dhe Britania do të dërgonin trupa për t’i çliruar ato.

Në kohën e vizitës sime, Shqipëria ishte shteti i fundit në Europë ku sundoi komunizmi i parreformuar, por gjithnjë ka qenë diçka e çuditshme. Komunistët erdhën në pushtet në vitin 1944, të udhëhequr nga Enver Hoxha . Fillimisht ata u bashkuan me bllokun sovjetik, por Hoxha (1908-1985) shfarosi të gjitha lidhjet me Moskën në vitin 1960 për shkak të asaj që ai e pa si revizionizëm të Hrushovit. Marrëdhëniet me Kinën  u zëvendësuan me ato sovjetike nga 1968 në 1978, por pas kësaj vendi u mbajt i izoluar.

Për vizitorin perëndimor, Shqipëria ka pamjen e një muzeu të gjallë, me shenjat e vetme të shekullit të 20-të të siguruar nga shpërndarja e mallrave të importuara.

Shumë pak njerëz janë lejuar brenda ose jashtë, edhe pse që nga momenti im, disa mijëra shqiptarë kanë kaluar në mënyrë të paligjshme në Greqi. Turistët  shikohen çuditshmën  nga vendasit kureshtarë.

Disa nga politikat e Hoxhës ishin aq të çuditshëm sa ishin edhe represive: feja u ndalua, mjekrat u  bënë  të paligjshme dhe deri në 1989 dëgjimi i muzikës pop perëndimore ishte një shkelje. Në vitin 1965 një dekret i qeverisë i ndaloi individët që të kenë “emra të papërshtatshëm dhe mbiemra fyese nga një pikëpamje politike, ideologjike ose morale”. Përpjekja për të shpëtuar ishte një krim kapital. Ditën para udhëtimit tim, gazetat raportuan se dy burra ishin qëlluar ndërsa përpiqeshin të iknin, dhe trupat e tyre u  vunë në treg si një paralajmërim i tmerrshëm.

Politika të tjera tregonin qartë paranojën e Hoxhës. Duke ecur nëpër këtë vend, shihet peisazhi i mbushur me bunker, të ndërtuara në vitet 1960 për të mbrojtur kundër sulmit imperialist. Radio Tirana, transmetimet e të ciles mund të dëgjohej në Britani, ofroi denoncime të forta të të dy superfuqive, si dhe të shumë kombeve të tjera.

Në mënyrë të befasueshme vendit i mungonte zhvillimi. Të gjitha rrugët janë të ngushta dhe me gropa, dhe nuk ishte një eksperiencë e këndshme për kockat tona lëvizja me një autobuz të vjetër  çek. Automjetet private janë gjithashtu të paligjshme, kështu që disa njësi që po shohin në rrugë janë  të drejtuara nga policia. Të vetmet mjete të tjera të vërejtura janë kamionë që u morën para përfundimit të marredhënieve  me Kinën, të cilat duket se përbëjnë shtyllën e sistemit të transportit. Kafshët e fermave enden nëpër rrugë sipas dëshirës. Për lëvizur, njerëzit e zakonshëm hipin mbi gomarë ose biçikleta.

Asnjë hint i pasurisë nuk ndriçon pamjen e varfërisë. Nuk ka dyqane të  zbukuruar ose shtëpi. Ndërtesat duket që janë ndërtuar me çmim të ulët, me tulla të parregullta dhe me beton të shpërndarë. Fshatrat janë të bukura, por disi të zymta, të ngurtë, të ngurtësuar nga dielli. Gjëja mahnitëse është mungesa e provave të industrisë njerëzore. Ka pjesë të çuditshme të makinerive bujqësore të ndryshkura, por pamja më e gjerë është e një shoqërie fshatare, me rreshta punëtorësh që punojnë në fusha. Ka qytete të vogla çdo pak kilometra, por askush nuk zë një pjesë të konsiderueshme të rrugës.

Pamja tjetër e çuditshme në Shqipëri është ikonografia marksiste. Në Berat, në jug të vendit, “ENVER” është gdhendur me shkronja të mëdha në një kodër të largët. Në Gjirokastër të njejtat shkronja dekorojnë kodrën, por këtë herë në stilin e Hollivudit. Statujat e Leninit (dhe deri vonë, Stalinit) ende zbukurojnë qendrat e qytetit. Në qendër të Tiranës qëndron Muzeu Enver Hoxha, një piramidë e madhe qelqi dhe çeliku, e dedikuar për të lavdëruar jetën dhe veprat e diktatorit shqiptar.

Miqtë të mi të rinj i janë  mërzitur këto simbole aq shumë sa ju është mërzitur edhe sistemi. “Stalini, Lenini, Hitleri, Hoxha, të gjitha të njëjta”, tha njëri duke i numëruar emrat e tyre me gishtat e dorës.Një tjetër  më tregoi me gëzim se kishin sulmuar një statujë të Stalinit gjatë kryengritjeve në qershor 1990.

Me qeveritë komuniste të rrëzuara në të gjitha vendet e tjera të Evropës Lindore, diktatura shqiptare ka qëndruar vetëm dhe e pambrojtur. Qershorin e kaluar kryengritjet filluan në Shkodër dhe Kavajë.

Tirana kaloi muret e ambasadave të huaja për të ikur në Perëndim. Pesë mijë u lejuan në Itali. Në të njëjtën kohë, shpërthyen demonstratat në Shkodër dhe Kavaje.Regjimi i denoncoi arratisjet si akte “kriminale” dhe gjuajti  me municione të gjalla. Miqtë e mi të rinj më thanë se 100 vetë u qëlluan për vdekje në Tiranë dhe pastaj u varrosën me nxitim në një varr masiv. Në Kavaje, një 22 vjeçar u qëllua për vdekje nga trupat policorë pasi kishte bërë një shenjë fitore me gishtat e tij.

Që atëherë, muret rreth ambasadave janë fortifikuar dhe ushtarët e armatosur janë dërguar tek to. Unë u përpoqa të ecja përpara Ambasadës Turke, por një roje e ndrojtur më doli befas në rrugë.

Trazirat dhe demonstrimet kanë shpërthyer disa herë që nga fillimi i dhjetorit. Disa demonstruesve edhe janë dënuar me burg për 10 apo 15 vite.

Komunistët shqiptarë janë të shqetësuar se fati i tyre mund të jetë i njëjtë me atë të Nicolae Ceansescu dhe zyrtarëve të tij në Rumaninë. Kryetari Ramiz Alia, i cili mori postin kur vdiq Enver Hoxha në vitin 1985, po përpiqet të përmirësojë imazhin e regjimit. Vendasit tani lejohen të flasin me turistë, dhe pranohen më shumë vizitorë. Alia shpreson që Shqipëria të pranohet në Fondin Monetar Ndërkombëtar dhe Konferencën mbi Sigurinë dhe Bashkëpunimin në Evropë (CSCE), dhe të krijojë lidhje diplomatike me Britaninë dhe Shtetet e Bashkuara. Disa tregje private janë legalizuar, ku gjysma e fitimeve shkon tek shteti dhe gjysma për pronarët.

Miqtë e mi të rinj vunë në dukje, ndryshimet ishin të kufizuara, fasadë dhe vendi mbetej në thelb një diktaturë marksiste e pareformuar.

Ata ishin nervozë në lidhje me policinë sekrete (sigurimi), dhe kontrollonin vazhdimisht nëse na ndiqnim. Sipas të dhënave të tyre, një e treta e këmbësorëve në Tiranë ishin policia ose sigurimi.

Kujdesi i tyre u bë edhe më i kuptueshëm kur më thanë se dinin për dikë që i ishte dhënë një dënim 25-vjeçar në kampin e burgut në Berul për shprehjen e opinioneve anti-marksiste politike. Në Berul, shpjeguan ata, të burgosurit janë të detyruar të gërmojnë qymyr dhe shpesh varrosen gjallë në boshte të dobëta të mbështetura nga minat.

Sipas Shoqatës Ndërkombëtare për të Drejtat e Njeriut, mund të ketë deri në 50,000 të burgosur politikë në Shqipëri. Vështirësitë në konfirmimin e një vlerësimi të tillë janë se ka kaq pak qasje në vend dhe se njerëzit që largohen janë rrallë të gatshëm të rrezikojnë të afërmit e tyre duke shkuar publikisht atë që dinë.

Megjithatë, disa detaje janë të njohura. Grupet e të drejtave të njeriut raportojnë torturë rutine, burgim pa gjykim të drejtë, dhe ekzekutimin për aktivitetet anti-shtetërore. Qeveria shqiptare është një nga tre shtetet që mund të sanksionohet publikisht nga Kombet e Bashkuara për të dhënat e saj mbi të drejtat e njeriut.

Isha mjaft i shqetësuar se  mësova se në Sarandë, një qytet turistik ku shkova , ekziston një burg për disidentët politikë. Jashtë hotelit tim në Sarandë ishte makina më e më e mirë shqiptare që unë pashë, një Mercedes-Benz që shkëlqente. Ishte padyshim pronë e një zyrtari të lartë, duke pushuar pranë një kampi burgu të qeverisë së tij.

Ka shume arsye për të menduar se do kete një revolucion në Shqiperi. Sipas guidave tona turistike,nuk ka papunesi, por kjo është paksa qesharake pasi në cdo qytet ne pamë grupe të medha njerezish që sorollateshin gjatë gjithë dites pa bere gjë.

Une fola me tre djem të rinj, dy prej të cileve ishin të papune dhe, sipas llogarive të tyre, proporcioni ishte një në pese persona. Ata e kalonin kohën të merzitur, duke degjuar kaseta roku me cilesi te keqe.

Papunesia çon tek merzitja dhe më pas tek revolta.

Ironikisht, qeveria shqiptare mund ta ketëshpejtuar largimin e saj duke lejuar turistet. Shqiptaret mund t’a krahasojne situaten e tyre me atë të europianeve të lire dhe mund të mësojnë më shumë për botën jashtë.

Nje miku im 20-vjecar më tha me hidherim, “Kur shoh nje turist, shoh një njeri të lire. Ai mund te largohet.” Pasioni i dukshem i dëshirës së tij për liri po levizte. Ai tha se do të ishte më mire të merrte rruget ë Amerikes ose Britanise se sa të qendronte në Shqiperi.

Pjesa tjetër e bisedes me të ftuarit e mi perfshiu krahasimet se cfare mund të fitohet dhe se cfare mund të blihet në Shqiperi dhe në Perendim. Ata më thanë se shishja e alkoolit që unë kisha kushtonte fiks sa rroga ditore e tyre. Një bluze kushtonte sa parate e dy javeve dhe, të blije një biciklete kushtonte sa kursimet e pesë viteve.

“Im atë fiton kater paketa cigaresh në dite—sa paguhesh ti?” pyeti njeri prej tyre. Une u perqendrova te konvertoja fitimet e mia ne paketa cigaresh, duke hamendesuar rreth 100 paketa, gje që e beri atë të psheretinte në mosbesim.

Zyrtarisht, te gjithe shqiptaret paguhen 500-1000 leke në muaj, e cila eshte ekuivalente me $25-$50, por meqënese banoret e zones nuk e perdorin këte monedhë, është e arsyeshme të mendosh se konvertimi është artificial. Kur mbetet pak kusur, asnjë nuk i merrte leket, por do zgjidhte cemcakiza. Zyrtarisht, konvertimi u zhvleresua, duke e bere 1 dollar 20 lek, por ne tregun e zi, nje dollar shkembehet me 100 lek.

Ka shume pak gjera që mund të blihen me lek. Ka shume pak të mira, dhe ato që janë në shitje kanë cilesi të dobët. Shumica e burrave shqiptare duken gati njësoj sepse veshin të njejtat pantallona kafe dhe xhaketa. Aty ka vetëm 3 ose 4 lloje këpucesh për burra.

Shtëpia që pashë ishte e vogel, por dukej që i mungonin materialet e komfortit. E vetmja gjë moderne ishte një kasetofon, dhurate që i kishte ardhur pronatit nga vellai i tij në Itali.

Shqiptaret kane televizione që transmetojne nga ora 6 e pasdites deri ne 10 në darke, por miqte e mi parapelqenin të degjonin muzikën rrok para asaj që ata e quanin “Propaganda e Kuqe”. Une iu thashe se do iu dergoja një reviste me artistet rrok, por ata më thanë se do ishte e kote, pasi burokratet e postes do e vidhnin para se të arrinte në destinacion.

Arsimi dhe shendetësia teorikisht janë falas, por në realitet disa jane më të barabarte se gjithe të tjeret. Kur i pyeta miqte e mi se përse ata nuk shkonin në universitet, ata qeshen dhe me treguan xhepat e tyre bosh.

Në Republiken Popullore Socialiste të Shqipërise, të vetmit të pasur janë zyrtaret komuniste, të cilët jetojne si amerikane.

Leave A Reply

Your email address will not be published.